Har kuni o‘nlab fuqarolar telefon qo‘ng‘iroqlari, messenjerlardagi xabarlar va soxta e’lonlar orqali amalga oshiriladigan kiberfiribgarlik urinishlariga duch kelmoqda. Firibgarlar tobora ayyor usullarni qo‘llamoqda, biroq ularning asosiy maqsadi bir xil — shoshiltirish, bosim o‘tkazish va ishonchni suiiste’mol qilish.
ENG MUHIM QOIDA
Davlat organlari, banklar va mobil aloqa operatorlari hech qachon telefon orqali yoki messenjerlarda SMS-tasdiqlash kodini, parolni aytishni yoki zudlik bilan pul o‘tkazishni talab qilmaydi.
Agar sizni telefon orqali shoshiltirishsa va qarorni "hozirning o‘zida" qabul qilishni talab qilishsa — bu firibgarlikning asosiy belgilaridan biridir. Suhbatni to‘xtating va ma’lumotni mustaqil ravishda tekshiring.
RAQAMLI XAVFSIZLIKNING 7 TA QOIDASI
1. Sizga kim yozayotganini tekshiring
Agar messenjerda tanishingiz pul so‘rasa, avvalo unga boshqa aloqa vositasi orqali bog‘lanib, bu xabarni aynan o‘zi yuborganiga ishonch hosil qiling. Firibgarlar ko‘pincha aynan yaqinlariga yozish uchun akkauntlarni buzib kiradi.
2. SMS-kod va parollarni hech kimga aytmang
SMS orqali yuborilgan tasdiqlash kodi — bu sizning nomingizdan amalga oshirilayotgan amalni tasdiqlovchi raqamli kalitdir. Uni banklar, aloqa operatorlari yoki davlat organlari hech qachon so‘ramaydi.
3. Shubhali havola va fayllarni ochmang
Noma’lum raqamdan yuborilgan havola, "siz yutdingiz", "jo‘natmangiz bojxonada", "bank kartangiz bloklandi" kabi xabarlar firibgarlarning keng tarqalgan usullaridir. Bunday havolalarni ochmang va ularga javob bermang.
4. Onlayn xaridlarni ehtiyotkorlik bilan amalga oshiring
Noma’lum sotuvchilarga oldindan pul o‘tkazmang. Xaridlarni faqat ishonchli platformalarda amalga oshiring va imkon qadar tovarni olgandan keyin to‘lov usulidan foydalaning.
5. Ilovalarni faqat rasmiy manbalardan yuklab oling
Google Play va App Store ilovalarni joylashtirishdan oldin tekshiradi. Shubhali saytlar orqali ilovalarni o‘rnatish telefoningizga zararli dastur tushishiga sabab bo‘lishi mumkin.
6. Ikki bosqichli autentifikatsiyani yoqing
Bu akkauntingizni qo‘shimcha himoya qiladi va hatto parolingiz uchinchi shaxslarga ma’lum bo‘lib qolgan taqdirda ham akkauntingizni himoya qilishga yordam beradi.
7. "Oson daromad" va’dalariga ishonmang
0% kreditlar, kafolatlangan investitsiya daromadi yoki ishtirokingizsiz yutuqlar haqidagi va’dalar firibgarlik alomatidir.
TEZKOR TEKSHIRUV: OLDINGIZDA FIRIBGAR EKANLIGINI QANDAY ANIQLASH MUMKIN?
Agar suhbat yoki yozishma davomida quyidagi belgilaridan kamida ikkitasi kuzatilsa, muloqotni darhol to‘xtating:
➖ Sizni shoshiltirishmoqda va sun’iy ravishda shoshilinch vaziyat yaratilmoqda.
➖ Sizdan SMS-kod, parol yoki bank kartasi ma’lumotlari so‘ralmoqda.
➖ Qo‘ng‘iroq noma’lum, yashirin yoki xorijiy raqamdan amalga oshirilmoqda.
➖ Sizga "kafolatlangan daromad" yoki oldindan to‘lov evaziga ish taklif qilinmoqda.
➖ Telefoningizga masofadan turib boshqarish imkonini beruvchi dastur o‘rnatish so‘ralmoqda.
AGAR SIZ KIBERFIRIBGARLIK QURBONIGA AYLANGAN BO‘LSANGIZ
Bunday vaziyatda imkon qadar tez harakat qilish muhim.
Bankning rasmiy aloqa raqamiga qo‘ng‘iroq qilib, bank kartangizni darhol bloklang.
Firibgarlar bilan yozishmalarni o‘chirib yubormang — skrinshotlar murojaat qilishda muhim dalil bo‘lishi mumkin.
Agar firibgarlar akkauntingiz yoki qurilmangizga kirish imkoniyatini qo‘lga kiritgan bo‘lsa, barcha parollaringizni darhol almashtiring.
Agar akkauntingiz buzilgan bo‘lsa, yaqinlaringizni ogohlantiring, chunki firibgarlar sizning nomingizdan ularga yozishi mumkin.
Huquqni muhofaza qiluvchi organlarga murojaat qiling: O‘zbekiston Respublikasi IIV Ishonch telefoni — 102 yoki 1102.
